Hidrolik Piston Neden Salar, Yükü Neden Tutmaz?

Kolu kaldırıp kumandayı bıraktınız, birkaç dakika sonra yük santim santim aşağıda mı? Hidrolik piston neden salar sorusunun kısa cevabı şudur: silindirin yükü tutan yağ odasından yağ bir yere kaçıyordur ya da o odadaki yağın hacmi küçülüyordur. Salma (sahada "kaçırma" da denir), kumanda nötrdeyken yük altındaki silindirin kendiliğinden içeri ya da dışarı kaymasıdır. Kaçağın yeri beş adresten birindedir: yön valfi, yük tutma valfi, piston keçesi, mil keçesi ve bağlantılar ya da yağın soğuması.

Sahada en sık duyduğumuz cümle "piston keçesi gitmiş" olur. Bazen doğrudur, ama keçe değiştirilip makine aynı şekilde salmaya devam ediyorsa asıl suçlu çoğu zaman valf tarafındadır. Aşağıda bu beş nedeni hangi ölçümle birbirinden ayırdığımızı, silindiri ne zaman sökmeye değdiğini anlatıyoruz.

Salma ile yavaşlık aynı arıza mı?

Hayır, ikisi farklı belirtilerdir. Salma, makine dururken yükün yerini koruyamamasıdır; yavaşlık ise makine çalışırken silindirin geç gelmesidir. İkisi aynı iç kaçaktan doğabilir, ama salma şikâyetinde ilk bakılacak yer pompa değil, yükü hapseden devre elemanlarıdır.

Silindirin içini ve iki yağ odasını hatırlamak isteyen okurlar için hidrolik silindirin yapısını ve çalışma şeklini anlattığımız yazı iyi bir başlangıçtır. Bu yazıda o temelin üzerine kuruyoruz: yük nerede durur, yağ nereden kaçar ve bunu nasıl ölçeriz.

Salmanın bir de hız tarafı var. Gece boyunca birkaç milimetre inen bir kolla, kumandayı bırakır bırakmaz gözle görülür hızla inen bir kol aynı arıza değildir. Ne kadar sürede ne kadar indiğini not etmek, teşhisin ilk verisidir.

Hidrolik piston neden salar? 5 olası neden

Aşağıdaki tablo beş nedeni, bıraktıkları izi ve ayırt edici ilk ölçümü bir arada veriyor. Sıralama, sahada karşılaşma sıklığına göre değil, kontrolün kolaylığına göredir.

Yön valfi: sürgü hiç sıfır kaçırmaz

Sürgülü (spool) yön valfleri, gövde içinde kayan bir sürgüyle çalışır ve sürgü ile gövde arasında mutlaka bir çalışma boşluğu vardır. Wikipedia'nın hidrolik makineler maddesine göre bu boşluk tipik olarak 25 µm'nin altındadır. Bu kadar dar bir aralık yine de basınç altında küçük bir sızıntıya izin verir. Yük, valfin kapalı merkezinde tutuluyorsa bu sızıntı silindiri zamanla indirir.

Sürgü ve gövde kirli yağla aşındıkça boşluk büyür, salma hızı artar. Yağ ısındıkça incelir ve aynı boşluktan daha kolay geçer; bu yüzden sürgü kaçağı olan makine öğleden sonra sabaha göre daha hızlı salar. Yük tutma valfi olmayan, yalnız yön valfiyle yük taşıyan devrelerde ilk şüpheli budur.

Hidrolik piston neden kaçırır? Yük tutma valfinin rolü

Vinç bomu, platform kolu ya da damper gibi yük taşıyan silindirlerde yükü valf değil, silindire yakın takılan bir yük tutma valfi hapseder. Bu valfin adı sahada "dengeleme valfi", "kilit valfi" ya da "overcenter" diye geçer.

Power & Motion'daki dengeleme (counterbalance) valfleri yazısına göre bu valfler silindirde asılı yükü tutmak ve yükün kendi ağırlığıyla kaçmasını kontrol etmek için kullanılır. Aynı yazı, arızalanan dengeleme valfinin çoğunlukla açık konumda takılı kaldığını ve yükün bu yüzden yavaşça indiğini; teknisyenlerin ise bu durumda sıklıkla piston keçesini suçlayıp silindiri boşuna tamir ettiğini anlatır. Hidrolik piston neden kaçırır sorusu yük tutma valfli bir makinede sorulduğunda, cevabın yarısı bu valftedir.

Sun Hydraulics'in CBCG modeli yük tutma valfi veri sayfasına göre valf, en yüksek yük basıncının en az 1,3 katına ayarlanmalıdır; valf standart ayardayken yeniden oturma, ayar basıncının %85'inin üzerinde gerçekleşir. Aynı veri sayfası, oturmada en fazla 0,3 cm³/dk kaçak değeri verir. Yani yük basıncı 150 bar olan bir kolda bu valf en az 195 bar'a ayarlanmalıdır. Bu hesap yalnız o modelin dokümanına aittir; sizin makinenizdeki valfin kendi kataloğu esas alınır.

Sahada yük tutma valfinden gelen salmanın üç tipik nedeni var:

1. Oturma yüzeyinde kir ya da çapak: valf tam kapanmaz, yük yavaş iner.
2. Ayar vidasının "biraz gevşetilmesi": kol ağır indi diye ayar düşürülür, valf yük basıncında açılır.
3. Pilot hattında ya da dönüş hattında karşı basınç: valf kendiliğinden açılma eğilimine girer.

Bu üç nedenin ortak yanı, keçe değişiminin hiçbirini çözmemesidir. Ayar vidasıyla oynayıp kolu "tutturmaya" çalışmak ise iş güvenliği açısından ayrı bir risktir; yük tutma valfi ayarı yük altında, kontrollü ve yetkili ekiple yapılır.

Hidrolik silindir piston keçesi: her kaçak salma yapar mı?

Sahadaki en yaygın inanış, piston keçesi kaçırıyorsa silindirin mutlaka salacağıdır. Fizik o kadar basit değil. Machinery Lubrication'daki silindir salması analizine göre çift etkili, tek milli bir silindirin portları kapalıysa ve içi yağ doluysa piston keçesi tamamen sökülse bile silindir yükü tutar. Mil tarafındaki ve piston tarafındaki odaların hacmi farklı olduğu için yağ bir taraftan diğerine geçince silindir hidrolik olarak kilitlenir.

Peki hidrolik silindir piston keçesi kaçırınca salma nereden gelir? Aynı analiz cevabı veriyor: iki odadaki basınç eşitlenince yükü taşıyan etkin alan küçülür ve yükü tutmak için gereken statik basınç yükselir. Makalenin örneğinde valf kapandığında piston tarafında 2.000 psi (yaklaşık 138 bar) olan basınç, eşitlenmeden sonra alan oranına bağlı olarak 3.000 psi'ye (yaklaşık 207 bar) çıkabiliyor. Bu yükselen basınç bir port emniyet valfinin ya da yük tutma valfinin ayarını aşarsa valf açılır, yağ tanka gider ve silindir iner.

Bu yüzden keçe kaçağında görünen suçlu çoğu zaman valftir, ama kök neden keçededir. Analizdeki istisnalar da önemli: çift milli silindirlerde iki odanın hacmi eşit olduğundan bu kilitlenme oluşmaz. Yükün silindire asılı olduğu düzenlerde de silindir bir süre kayabilir.

Hidrolik piston neden geri kaçırır? Dış kaçak ve bağlantılar

Silindirin kapanma yönüne, yani geriye doğru kaçırması çoğu zaman yükün mil tarafına değil piston tarafına bindiği düzende görülür: damper, kaldırma kolu, platform makası. Hidrolik piston neden geri kaçırır diye soran okurun ilk bakacağı yer gözle görülen kaçaklardır. Mil keçesinden, hortum ağzından ya da rakordan dışarı çıkan her damla, yükü tutan odadan eksilen yağdır.

Dış kaçağı bulmak için mili ve bağlantıları temiz bir bezle silip makineyi yükte bekletin, sonra aynı noktalara tekrar bakın. Mil üzerinde ince bir yağ filmi normaldir; halka şeklinde birikme ya da damlama değildir. Rakor sızıntısını sıkarak gidermeye çalışmadan önce basıncı mutlaka boşaltın.

Dış kaçak her zaman en ucuz ihtimal değildir. Mil üzerindeki bir çizik, yeni takılan mil keçesini kısa sürede yeniden kaçırtır. Bu durumda keçe değil, mil yüzeyi onarılır; revizyonun hangi adımlarla yürüdüğünü hidrolik silindir revizyonu yazımızda ayrıntılı anlattık.

Yağ soğuyunca kol neden iner?

Akşam sıcak çalışmış bir makineyi kolu havada bırakıp kapattığınızda sabah kolu biraz aşağıda bulmanız her zaman arıza değildir. Yağ soğudukça hacmi küçülür; silindirde hapsolan yağın hacmi azalınca mil de bu farkı kapatacak kadar içeri kayar. Bu iniş yağ ortam sıcaklığına inince durur.

Termal büzülmeyi kaçaktan ayırmanın yolu kayıt tutmaktır. Kolu aynı konumda, yağ sıcaklığını ve saatini not ederek bırakın. İniş birkaç saat sonra duruyor ve sıcaklık düştükçe azalıyorsa büyük olasılıkla termal etkidir; yağ soğuduktan sonra da sürüyorsa kaçak aranır.

Traktör hidrolik kaçırması: ayrı bir konu mu?

Traktör hidrolik kaçırması, arka kaldırma kollarının yükte yavaşça inmesi şeklinde görülür ve mantık iş makinesindekiyle aynıdır. Kaldırma silindiri genellikle tek etkilidir; yükü silindir ile kumanda valfi arasında hapsolan yağ tutar. Bu yüzden salmada bakılacak adresler kaldırma valfi, silindir keçesi ve hat bağlantılarıdır.

Traktörde sahada sık gördüğümüz durum, ekipman takılıyken kolların gece boyunca inmesidir. Yağın kirli olması valf oturma yüzeylerini bozar ve salmayı hızlandırır. Kolların hiç kaldırmaması ise salmadan farklı bir arızadır ve pompa ile emiş tarafına bakılmasını gerektirir.

Salmayı sökmeden nasıl ölçüyoruz?

Salmanın kaynağını bulmak için silindiri sökmek çoğu zaman gerekmez. Mobil servis ekibimiz sahada, servis aracındaki test ve ölçüm cihazlarıyla şu sırayı izler:

1. Yükü emniyete alır, devredeki basıncı boşaltır ve kolu mekanik olarak destekleriz.
2. Silindirin iki portuna manometre bağlar, yük altında iki odadaki basıncı okuruz.
3. Kolu yükte bırakıp süre ve iniş miktarını yağ sıcaklığıyla birlikte kaydederiz.

Ölçüm verisi toplandıktan sonra karar adımı gelir. Silindiri valften ayırıp portları kapatırız; salma duruyorsa kaçak valf tarafındadır, sürüyorsa silindirde ya da dış kaçaktadır.

Machinery Lubrication'daki analiz de bu mantığı destekler: silindir salıyor ama piston keçesinin iki yanında basınç eşitlenmesi görülmüyorsa sorun yön valfinde ya da yük tutma valfindedir. İki odanın basıncı birbirine yaklaşıyorsa piston keçesinden bypass vardır. Piston keçesinden iç kaçağın ayrıntılı test yöntemi ayrı bir yazının konusu; burada amaç, silindiri sökmeye değer olup olmadığına karar vermektir.

Hangi durumda silindir atölyeye gelir?

Ölçüm kaçağı silindirde gösteriyorsa sıra revizyona gelir. Piston keçesinin bypass yapması çoğu zaman tek başına bir keçe sorunu değildir: çizik boru, aşınmış kılavuz bant ya da kirli yağ keçenin ömrünü kısaltmıştır. Bunları bulmadan takılan yeni keçe birkaç hafta sonra aynı yolu izler.

Silindir sökülmeden yapılabilecek işler, yani kaçak kontrolü, mil keçesi değişimi ve mil kontrolü için hidrolik silindir bakımı hizmetimiz uygundur. Boru honlama, mil taşlama ya da yeni piston gerekiyorsa silindir Ostim'deki atölyemize gelir. Ölçüden yeni silindir ve piston imalatına kadar kapsamı hidrolik silindir imalatı ve revizyon sayfamızda bulabilirsiniz.

Valf kaynaklı salmada ise silindiri sökmek boşa emektir. Yük tutma valfi temizlenir, oturma yüzeyi kontrol edilir ya da valf yenilenir; ayar, makinenin dokümanındaki değere getirilir. Kaçak yapan hortumun altına konan kova en pahalı hidrolik parçasıdır, salan bir kolun altına konan takoz da ondan ucuz değildir.

Servisi çağırmadan önce hangi bilgileri not etmelisiniz?

Doğru teşhis doğru bilgiyle başlar. Ekibimizin doğru cihaz ve parçayla yola çıkması için şunları not edin:

• Makinenin markası, modeli ve salan silindirin görevi (bom, kaldırma, damper, platform kolu)
• Kolun ne kadar sürede ne kadar indiği ve bunun yağ sıcakken mi soğukken mi olduğu
• Silindirin içeri mi dışarı mı kaydığı, mil üzerinde ya da bağlantılarda yağ olup olmadığı
• Son zamanlarda keçe değişimi, valf ayarı ya da hortum işi yapılıp yapılmadığı

2015'ten bu yana marka ayrımı yapmadan, hidrolik sistemi olan 3.000'den fazla araç çeşidinde çalışıyoruz. Elinizdeki bilgi eksik olsa da sorun değil; ölçümle tamamlarız.

Salan bir kol, yük tutmayan bir platform ya da gece inen bir damper için makinenizin durumunu bize yazın ya da arayın; Ankara ve çevresinde aynı gün sahaya geliyor, kaçağın valfte mi silindirde mi olduğunu manometreyle ortaya koyuyoruz. 7/24 acil hattımız, yükü havada kalan makineler için de açık.

Bu içerik Babacan Hidrolik ekibi tarafından hazırlanmıştır. Babacan Hidrolik, 2015'ten bu yana Ankara Ostim'de hidrolik servis, bakım ve imalat hizmeti veriyor. Salma şikâyetiyle gelen makinelerde keçeye dokunmadan önce iki portun basıncını okuyoruz, çünkü kaçağın adresini çoğu zaman o iki manometre söyler. Katalog değerleri üreticiye ve modele göre değişir; uygulamada makinenizin güncel üretici dokümanını esas alın.

İlgili Hizmetlerimiz

Hidrolik Silindir İmalatı ve Revizyon Hidrolik Servis Hidrolik Bakım