Hidrolik Devre Şeması Nasıl Okunur? ISO 1219 Sembolleri

Hidrolik devre şeması, bir makinedeki pompa, valf, silindir, motor ve hatların bileşenin dış görünüşünü değil yaptığı işi gösteren standart sembollerle çizildiği teknik çizimdir. Şemayı okumak için üç temel şekli, üç çizgi tipini ve valf kutularının mantığını bilmeniz yeter; gerisi bu parçaların birleşimidir. Bu rehberde ISO 1219'a göre çizilmiş bir şemayı adım adım okuyor, 12 temel sembolü tek tabloda topluyor ve şemanın arıza tespitinde nasıl işe yaradığını anlatıyoruz.

Sahada şemayı en çok makine durduğunda ararız. O gün de şema çoğu zaman kabin dolabının en arkasında, yağ lekeli bir fotokopi olarak çıkar. Okumayı bilen biri için o fotokopi, makinenin içini sökmeden görmenin en ucuz yoludur.

Hidrolik devre nedir, şema neyi gösterir?

Hidrolik devre nedir sorusunun kısa cevabı şöyle: pompanın ürettiği yağ akışını valfler üzerinden silindire ya da motora taşıyan, oradan da tanka geri döndüren kapalı yoldur. Şema bu yolun haritasıdır. Pompa, valf, silindir ve hatlar gibi hidrolik sistem elemanlarının nerede durduğunu değil, yağın hangi sırayla hangi elemandan geçtiğini anlatır.

Bu ayrım sahada sık karıştırılır. Şemada yan yana çizilmiş iki valf, makinede birbirinden iki metre uzakta olabilir. Tersine, şemada ayrı ayrı görünen üç valf, gerçekte tek bir blok içinde duruyor olabilir. Şema size "ne" ve "hangi sırayla" sorularının cevabını verir; "nerede" sorusu için makinenin montaj resmine ya da sahaya bakmanız gerekir.

Hidrolik sistemin genel yapısını ve hangi sektörlerde kullanıldığını hidrolik sistem nedir ve nerelerde kullanılır yazımızda anlatmıştık. Bu yazıda o sistemin kâğıttaki karşılığını okuyoruz.

ISO 1219 nedir, şemalar hangi kurallarla çizilir?

ISO 1219, hidrolik ve pnömatik sistemlerde kullanılan grafik sembolleri ve devre şemalarını tanımlayan uluslararası standart serisidir. Birinci bölüm sembollerin kendisini, ikinci bölüm bu sembollerle şemanın nasıl düzenleneceğini anlatır. Farklı ülkede çizilmiş bir makinenin şemasını Ostim'de okuyabilmemizin nedeni budur.

ISO'nun ISO 1219-1:2012 sayfasına göre standart Haziran 2012'de yayımlanmış üçüncü baskıdır ve 178 sayfadır. Sembollerin temel elemanlarını ve yeni sembol türetme kurallarını tanımlar; semboller veri işleme sistemlerinde doğrudan kullanılabilsin diye sabit ölçülerle tasarlanmıştır. Standarda 2016 yılında bir değişiklik (Amd 1:2016) eklenmiştir ve ayrı satılır.

ISO'nun kayıtlarına göre şema kurallarını veren ISO 1219-2:2012 ise Eylül 2012 tarihli ikinci baskıdır, 42 sayfadır ve 2023'te gözden geçirilip geçerliliği teyit edilmiştir. Bu bölüm yalnız hidrolik ve pnömatik devreleri değil, akışkan gücüyle birlikte kullanılan soğutma, yağlama ve teknik gaz sistemlerinin şemalarını da kapsar.

Kuzey Amerika kaynaklı eski makinelerde ANSI sembolleriyle çizilmiş şemalarla da karşılaşırsınız. Temel şekiller büyük ölçüde aynıdır, ama okurken şemanın köşesindeki standart notuna bakmak iyi bir alışkanlıktır.

Hidrolik devre şeması okumanın temeli: üç şekil, üç çizgi

Bir hidrolik devre şeması ilk bakışta karmaşık görünür. Oysa malzeme çok azdır. Hydraulics & Pneumatics dergisinin şema okuma ipucu dizisine göre hidrolik sembollerin %99'u üç temel şekilden birini temel alır: daire, kare ve eşkenar dörtgen.

Daire, kare ve eşkenar dörtgen ne anlatır?

• Daire: Dönen makineleri, yani her tür pompayı ve motoru gösterir. Ölçü aletleri, örneğin manometre, de daireyle çizilir.
• Kare: Valflerin temel şeklidir. Tek kare çoğu zaman bir basınç valfini, yan yana birleşmiş kareler ise çok konumlu bir yön valfini anlatır.
• Eşkenar dörtgen: Yağı şartlandıran elemanları gösterir: filtre, ısıtıcı, soğutucu, ısı eşanjörü.

Bu üç şekli tanıyan biri, şemaya baktığında ilk saniyede "burada pompa var, burada valf var, burada filtre var" diyebilir. Ayrıntı, şeklin üstüne eklenen ok, üçgen, yay ve çizgilerdedir.

Çizgi tipleri: çalışma, pilot ve drenaj hatları

Çizgi tipi, şemada en çok atlanan ayrıntıdır. Fluid Power World'de Josh Cosford'un sembol dizisi, çizgileri üç gruba ayırır:

• Düz çizgi (çalışma hattı): Emiş, basınç ve dönüş hatlarını, yani gücü taşıyan yağ yollarını gösterir.
• Kesikli çizgi: Çift görevlidir. Başka bir valfi kumanda eden pilot hattını da, pompa ya da motor gövdesindeki sızıntı yağını tanka taşıyan drenaj hattını da bu çizgi gösterir.
• Noktalı-kesikli çizgi (çerçeve): Birlikte tek gövde olarak gelen elemanları çevreler. Bu bir valf bloğu, bir alt devre ya da hazır bir ünite olabilir.

İki çizginin birleştiği yerde nokta (düğüm) bulunur. Noktasız kesişen iki çizgi birbirine bağlı değildir. Eski şemalarda bu kesişim küçük bir köprüyle çizilirdi; güncel çizimlerde çizgiler noktasız olarak üst üste geçer.

Hidrolik valf sembolleri ve 12 temel sembol tablosu

Aşağıdaki tablo, sahada gördüğümüz şemaların büyük bölümünü okumaya yetecek 12 sembolü topluyor. Tablodaki tarifler ISO 1219 mantığına göre çizilmiş şemalar içindir; üreticiye özgü ek işaretler için makinenin kendi dokümanına bakın.

Tablonun ilk sütunu ezberlemek için değil, şemaya bakarken yanınızda tutmak için. Birkaç şema okuduktan sonra bu sembolleri sormadan tanırsınız. Aşağıda en çok soru gelen grupları tek tek açıyoruz.

Pompa ve motor sembolleri nasıl ayırt edilir?

Pompayı ve motoru üçgenin yönü ayırır. Pompada üçgen daireden dışa bakar, çünkü yağ elemandan çıkar. Motorda üçgen içe bakar, çünkü yağ elemana girer ve onu döndürür. Fluid Power World'ün pompa sembolleri yazısına göre üçgenin dolu çizilmesi elemanın hidrolik olduğunu gösterir; pnömatik pompa ve kompresör sembollerinde üçgen yalnızca dış çizgiyle çizilir.

Aynı yazı iki ayrıntının daha altını çizer. Birincisi, dişli, paletli ve pistonlu pompalar şemada aynı sembolle gösterilir; pompanın tipini şemadan değil, etiketten ya da parça listesinden öğrenirsiniz. İkincisi, pompa dairesini çapraz kesen ok değişken deplasmanı anlatır. Şaftın yanındaki yarım daire ok ise dönüş yönünü gösterir ve şaft ucundan bakılarak okunur.

Pompa gövdesinden tanka giden kesikli bir çizgi görürseniz bu bir drenaj hattıdır. Drenaj hattı gövdedeki sızıntı ve yağlama yağını tanka taşır. Servis sırasında bu hattın şemadaki yere bağlı olduğunu ayrıca kontrol ediyoruz; o kesikli çizgiyi görmezden gelmeyin.

Hidrolik valf sembolleri: kareler ne anlatır?

Hidrolik valf sembolleri şemanın en yoğun kısmıdır ve hepsi aynı mantıkla okunur: her kare valfin alabildiği bir konumdur. 4/3 valf ifadesindeki ilk sayı yol (port) sayısını, ikinci sayı konum sayısını verir. Yani 4/3 valf dört portlu ve üç konumludur; 3/2 valf üç portlu ve iki konumludur.

Cosford'un yön valfleri yazısına göre üç konumlu valfte ortadaki kare "0 konumu", yani valfe hiçbir kumanda gelmediği andaki doğal durumdur. A ve B iş portları bu karenin üstüne, P (basınç) ve T (tank) portları altına yazılır. Kenar karelere a ve b harfleri verilir: a tarafındaki kumanda a karesini devreye alır. Bu harflerin hangi tarafa konduğu üreticiye göre değişebilir, emin olmak için valfin kendi kataloğuna bakın.

Karelerin kenarındaki işaretler valfin nasıl kumanda edildiğini söyler:

• Çapraz çizgili dikdörtgen: Solenoid (elektrik bobini). Bobin enerjilenince valf o taraftaki kareye geçer.
• Kol (levye): Yalnız elle kumanda.
• Yay: Üç konumlu valfi ortalar, iki konumlu valfi bir tarafa yaslar. Bobinde enerji kesilince valfi dinlenme konumuna döndürür.
• Mandal (detent): Valfi enerji olmadan da seçilen konumda tutar.

Sembolün üstünde ve altında iki paralel çizgi görürseniz valf oransaldır; sürgü tam açık ile tam kapalı arasında her noktada durabilir. Oransal valflerin ayrıntısı ayrı bir yazının konusu, şema okurken bu iki çizgiyi tanımanız şimdilik yeterli.

Orta konum, pompa tipini neden belirler?

Üç konumlu bir yön valfinin orta karesi, makine boşta beklerken yağın nereye gittiğini gösterir. Bu kare, devrede hangi pompanın kullanılabileceğini de belirler. Cosford'un yazısındaki merkez tiplerini sahadaki karşılıklarıyla şöyle özetleyebiliriz:

Bir şemada sabit deplasmanlı pompanın kapalı merkezli bir valfe bağlandığını görürseniz durup sorun: boşta pompanın debisi nereye gidiyor? Cevap çoğu zaman emniyet valfidir, bu da yağın sürekli ısınması demektir. Isınma şikâyetiyle çağrıldığımız makinelerde şemaya ilk baktığımız yerlerden biri budur.

Basınç ve akış valfleri nasıl okunur?

Basınç valflerinde kare tektir. Ayırt edici işaret, yay ve kesikli algılama hattıdır. Emniyet valfinde kesikli hat valfin girişinden gelir ve yaya karşı çalışır: giriş basıncı yay ayarını aşınca valf açılır ve fazla yağı tanka verir. Yayı çapraz kesen ok, ayarın değiştirilebildiğini söyler.

Basınç düşürme valfi bunun tersidir. Cosford'a göre normalde açık olan tek basınç valfidir ve algılama hattını çıkış tarafından alır; çıkış basıncı yay ayarını geçince kapanmaya başlar. Şemada iki sembolü karıştırmamanın yolu kesikli hattın nereden geldiğine bakmaktır. Emniyet valfinin çalışma prensibini ve ayarını ayrı bir yazımızda ele alıyoruz.

Akış tarafında temel sembol orifistir: karşılıklı iki kavisle daraltılmış bir hat. Üzerine çapraz ok eklenince ayarlı kısma (iğne) valfi olur. Fluid Power World'ün ikinci sembol yazısı, tam bir akış kontrol valfi için bu sembole ters yönde serbest geçiş veren bir çek valf eklenmesi gerektiğini belirtir. Çek valf ise konik yuvaya oturmuş bir bilyeyle çizilir; bilyeyi kaldıran yönde akış geçer, ters yönde bilye yuvaya bastırılır ve hat kapanır.

Silindir, akümülatör, filtre ve manometre

Silindir geniş bir dikdörtgendir; içindeki çizgi mili, milin bağlı olduğu kısa dik çizgi pistonu gösterir. İki portlu çizilmişse çift etkilidir. Mil tarafındaki port yoksa silindir tek etkilidir ve geri dönüşü yük ya da yayla olur. Silindirin uçlarında çapraz oklu küçük dikdörtgenler varsa bu ayarlı yastıklamadır (strok sonunda yavaşlatma).

Akümülatör bölmeli bir ovaldir. Bölmenin üstündeki boş ok gaz dolumunu gösterir; ovalin içinde yay sembolü varsa yaylı, kare varsa ağırlıklı tiptir.

Filtre ortasından kesikli çizgi geçen bir eşkenar dörtgendir. Burada kesikli çizgi pilot hattı değildir, filtre elemanını temsil eder. Soğutucuda ise eşkenar dörtgenden dışa bakan oklar, ısının yağdan çıktığını anlatır.

Manometre, içinde ibre olan bir dairedir ve şemada çoğu zaman bir hatta alttan bağlı çizilir. Bu küçük sembol arıza tespitinde en çok işimize yarayan sembollerden biridir, çünkü makinenin hangi noktadan ölçülmek üzere tasarlandığını gösterir.

Basit hidrolik devre örneği: şema adım adım nasıl okunur?

Kavramları bir araya getirmek için basit hidrolik devre örneği üzerinden gidelim. Devrede bir tank, bir filtre, sabit deplasmanlı bir pompa, pompa çıkışında bir emniyet valfi, tandem merkezli 4/3 solenoid yön valfi ve çift etkili bir silindir var. Pek çok pres, kaldırma tablası ve basit güç ünitesi bu iskelet üzerine kuruludur.

Şemayı okurken şu sırayı izliyoruz:

1. Güç kaynağından başlayın: Tanktan çıkan emiş hattını, filtreyi ve pompayı bulun; üçgenin yönü pompanın basma tarafını gösterir.
2. Basıncı neyin sınırladığını bulun: Pompa çıkışından tanka bağlanan tek kareli valf emniyet valfidir ve devrenin en yüksek basıncını bu valfin ayarı belirler.
3. Yön valfini dinlenme konumunda okuyun: Orta kareye bakın: tandem merkezde P tanka açıktır, A ve B kapalıdır; yani makine boştayken pompa debisi tanka döner, silindir yerinde kalır.
4. Kenar kareleri tek tek devreye alın: Bobin a enerjilenince kenar karedeki okları takip edin, yağın P'den hangi iş portuna, silindirin hangi tarafına gittiğini ve diğer taraftaki yağın T'ye nasıl döndüğünü izleyin.

Bu dört adım çalışma hattını çözer. Ardından şemadaki ikinci katmana, yani kumanda ve ölçüm ayrıntılarına geçin:

1. Kesikli çizgileri ayrıca takip edin: Pilot hatları hangi valfi kumanda ediyor, drenaj hatları hangi gövdeden tanka gidiyor, tek tek işaretleyin.
2. Çerçeveleri tanıyın: Noktalı-kesikli çerçevenin içindeki elemanlar tek blok ya da tek ünite olarak gelir. Arızada bu grup çoğu zaman birlikte sökülür.
3. Ölçüm noktalarını işaretleyin: Manometre ve test noktası sembolleri, basıncı nereden okuyacağınızı söyler.

Bu sırayla okunan bir hidrolik devre şeması, makinenin her hareketini "hangi bobin, hangi kare, hangi port" zinciriyle açıklar. Arıza aramada da tam olarak bu zincire ihtiyacınız var.

Şema okurken en sık yapılan hatalar

Sahada şemayla birlikte çalıştığımız bakım ekiplerinde aynı yanlışları tekrar tekrar görüyoruz. Hiçbiri bilgisizlikten değil, aceleyle okumaktan kaynaklanır.

• Pilot hattını çalışma hattı sanmak: Kesikli çizgi güç taşımaz, sinyal ya da sızıntı taşır. Kesikli hattaki bir kaçak ile basınç hattındaki bir kaçağın sonucu çok farklıdır.
• Valfi yanlış karede okumak: Şema valfi dinlenme konumunda gösterir. Makine çalışırken valf başka karededir; arızayı ararken o anki konumu düşünmek gerekir.
• Sembolden pompa tipi çıkarmak: Dişli ve pistonlu pompa aynı sembolle çizilir. Yedek parça siparişini şemaya göre değil, etiket ve parça listesine göre verin.
• Port harflerini standart sanmak: a ve b kumanda harflerinin hangi tarafta olduğu üreticiye göre değişebilir. Bobin kablolamasını değiştirmeden önce valf kataloğuna bakın.

Bir de şemanın güncel olup olmadığı meselesi var. Yıllar içinde eklenen bir valf, değiştirilen bir pompa ya da iptal edilen bir hat çoğu zaman şemaya işlenmez. Şema ile makine çelişiyorsa makineye inanın, şemayı da güncelleyin.

Hidrolik devre şeması arıza tespitinde nasıl kullanılır?

Arıza tespitinde şema, ölçümü nereden yapacağımızı söyleyen bir harita olarak kullanılır. Yük altında yavaşlayan bir makinede şemaya bakıp yağın geçtiği yolu ve aradaki elemanları sıralıyoruz. Sonra o yol üzerindeki ölçüm noktalarında basınç ve debiyi okuyup kaybın pompada mı, valfte mi, silindirde mi olduğunu ayırıyoruz.

Babacan Hidrolik olarak teşhisi tahminle değil ölçümle koyuyoruz ve bu ölçümün planı çoğu zaman şemadan çıkar. Mobil servis ekibimiz servis aracındaki test ve ölçüm cihazlarıyla sahaya giderken, elimizde makinenin şeması varsa hangi noktaya bağlanacağımızı yola çıkmadan biliriz. Hidrolik sistemin güç iletimi, yağlama ve filtrasyon tarafını hidrolik sistem nasıl çalışır yazımızda anlattık; şema, o işleyişin hangi noktada bozulduğunu bulmamızı sağlar.

Şemanın ikinci kullanımı imalattır. Bir güç ünitesi tasarlarken işe şemayla başlıyoruz: basınç ve debi ihtiyacı belirlendikten sonra pompa, emniyet valfi, yön valfleri ve filtrasyon şema üzerinde yerine oturur, ünite de bu şemanın fiziksel karşılığı olarak imal edilir. Hidrolik güç ünitesi imalatı sayfamızda bu sürecin kapsamını bulabilirsiniz.

Aynı mantık havalı sistemlerde de geçerlidir. Pnömatik şemalar da ISO 1219 sembolleriyle çizilir; farkı çoğu zaman içi boş üçgenler ve şartlandırıcı ünite sembolleri yaratır. Hidrolik ve pnömatik devrelerin birlikte çalıştığı makineler için hidrolik ve pnömatik sistemler hizmetimizde tasarım, imalat ve kurulumu birlikte ele alıyoruz.

Elinizde şema yoksa ne yapılır?

Şema kaybolmuş, hiç verilmemiş ya da makine yıllar içinde o kadar değişmiş ki eski şema artık bir şey anlatmıyorsa, şema makinenin üzerinden çıkarılır. Hatları tek tek takip edip her elemanı tanımlıyor, valflerin etiketlerinden tip ve konum bilgisini alıyor ve sonucu ISO 1219 sembolleriyle kâğıda döküyoruz.

Bu iş sabır ister ama karşılığını ilk arızada verir. Şeması çıkarılmış bir makinede bir sonraki arıza, aynı hatları yeniden takip etmeden doğrudan ölçüm noktasından başlar. Şema çıkarırken iki şeye özellikle dikkat ediyoruz: drenaj hatlarının nereye bağlandığına ve emniyet valfinin gerçek ayar değerine. Bu ikisi şemada yanlış ya da eksikse, şema kâğıt üstünde doğru ama sahada yanıltıcı olur.

Şemayı güncel tutmanın en pratik yolu, her müdahalede yapılan değişikliği şemaya işlemektir. Yeni eklenen bir valf, değiştirilen bir pompa ya da yönü değişen bir hat aynı gün şemaya geçerse, bir sonraki ekip makineyi baştan keşfetmek zorunda kalmaz.

Makinenizin şemasını okumakta takıldığınız bir nokta varsa ya da şemaya göre ölçüm yapılması gerekiyorsa bize ulaşın; şemanızı ve belirtiyi paylaşın, Ankara ve çevresinde aynı gün yerinde müdahale ediyor, arızayı ölçümle teşhis ediyoruz.

Bu içerik Babacan Hidrolik ekibi tarafından hazırlanmıştır. Babacan Hidrolik, 2015'ten bu yana Ankara Ostim'de hidrolik servis, bakım ve imalat hizmeti veriyor. Makinenin şemasını servis talebiyle birlikte paylaşırsanız ölçüm noktalarını yola çıkmadan belirler, sahadaki teşhisi o şemanın üzerinden yürütürüz. Katalog değerleri üreticiye ve modele göre değişir; uygulamada makinenizin güncel üretici dokümanını esas alın; son güncelleme: 06.11.2026.

İlgili Hizmetlerimiz

Hidrolik Servis Hidrolik Bakım Hidrolik Arıza Tespit