Kestirimci Bakım Nedir, Periyodik Bakımdan Farkı Ne?

Kestirimci bakım, makinenin o anki durumunu ölçüp eğilimini izleyerek bakım işini takvime göre değil, arıza belirtisi büyümeden ve ölçümün gösterdiği zamanda yapan bakım yaklaşımıdır. Periyodik bakım "500 saat doldu, filtreyi değiştir" der. Kestirimci bakım ise "filtrenin fark basıncı yükseliyor, yağdaki partikül sayısı artıyor, sorun nereden geliyor?" diye sorar. Hidrolik sistemlerde bu soruların cevabı yağda, basınçta, sıcaklıkta ve iç kaçakta saklıdır.

Bu yazıda kestirimci bakımın periyodik ve önleyici bakımdan nerede ayrıldığını, hidrolik bir makinede hangi altı ölçümle yürütüldüğünü ve küçük bir bakım ekibinin bile işe nereden başlayabileceğini anlatıyoruz. Ostim'deki atölyemizde ve sahada her gün gördüğümüz tablo şu: arızaların çoğu haber verir, ama kimse dinlemez.

Kestirimci bakım nedir, hangi soruya cevap verir?

Bu yaklaşım "bu makine ne zaman arıza yapacak?" sorusuna ölçümle yaklaşık bir cevap arar. Cevap kesin bir tarih değildir. Bozulmanın başladığını gösteren erken işaretler ve bu işaretlerin ne hızla büyüdüğüdür.

Wikipedia'nın predictive maintenance maddesi yaklaşımı, çalışan ekipmanın durumunu belirleyip bakımın ne zaman yapılması gerektiğini tahmin etmeye yarayan teknikler olarak tanımlar. Aynı madde farkı da net koyar: önleyici bakım ortalama ya da beklenen ömür istatistiğine bakar, kestirimci bakım ise ekipmanın ölçülen güncel durumunu hesaba katar. Ölçümlerin çoğu makine çalışırken alınır, bu yüzden üretim durmaz.

Hidrolik bir makinede "durum" dediğimiz şey somut büyüklüklerdir. Yağın temizliği ve viskozitesi, pompanın verdiği debi, sistemin tuttuğu basınç, yağın ısınma hızı, pompa gövdesinden drenaja kaçan yağ miktarı. Bunlar ölçülebilir, kaydedilebilir ve karşılaştırılabilir. Kestirimci bakım da tam olarak bu üç işten ibarettir.

Periyodik bakım, önleyici bakım ve kestirimci bakım arasındaki fark ne?

Üç yaklaşımın farkı, bakım kararının neye dayandığıdır; kestirimci ve önleyici bakım farkı da buradan doğar. Reaktif bakımda karar arızadan sonra verilir. Periyodik bakımda takvim ya da çalışma saati karar verir. Kestirimci bakımda ise ölçülen durum ve onun eğilimi belirleyicidir.

Önleyici bakım, arızayı oluşmadan engellemeye yönelik bütün planlı işleri kapsayan geniş bir şemsiyedir. Sahada çoğu zaman periyodik bakımla aynı anlamda kullanılır: belirli aralıklarla yağ ve filtre değişimi, hortum ve keçe kontrolü, bağlantı sıkılığı. Arızaları önceden tespit etmeye odaklanan bakım süreci yazımızda bu düzenli kontrollerin hidrolik sistemde neyi koruduğunu anlattık. Kestirimci bakım bu düzeni kaldırmaz, üzerine ölçüm ekler.

ABD Enerji Bakanlığı için Pacific Northwest National Laboratory'nin hazırladığı O&M Best Practices Guide (Release 2.0, 2004) üç stratejiyi yan yana koyar. Rehbere göre önleyici bakım, salt reaktif bakıma kıyasla ortalama %12 ile %18 arasında tasarruf sağlar. İyi kurulmuş bir kestirimci bakım programı ise yalnız önleyici bakım uygulayan bir programa göre %8 ile %12 ek tasarruf getirebilir.

Tabloda bir ayrıntı gözden kaçmasın: kestirimci bakımın başlangıç maliyeti yüksektir. PNNL rehberi dezavantaj olarak tanı ekipmanına ve personel eğitimine yapılacak yatırımı, bir de tasarrufun yönetim tarafından hemen görülmemesini sayar. Bu yüzden her makineye aynı yoğunlukta kestirimci bakım uygulamak çoğu işletmede mantıklı değildir. Bu kararı aşağıda ayrı bir bölümde ele alıyoruz.

Hidrolik sistemlerde kestirimci bakım neden yağdan başlar?

Hidrolik sistemde yağ hem güç aktarır hem yağlar hem soğutur hem de sistemin içinde ne olup bittiğini taşır. Pompa aşınırsa metal partikülü, keçe bozulursa elastomer parçası, tank havalandırması kirli hava çekerse toz yağa karışır. Yağ, sistemin seyir defteridir.

Wikipedia'nın Particle counter maddesine göre hidrolik arızaların %75 ile %80'i kirlenmeye bağlanabilir. Aynı madde, hidrolik yağ temizliğini ölçen partikül sayaçlarının raporlamada çoğunlukla ISO 4406:1999'u, kalibrasyonda ISO 11171'i kullandığını belirtir. Kirlilik bu kadar belirleyiciyse, kestirimci bakımın ilk ölçüm noktası da doğal olarak yağdır.

İkinci neden ekonomiktir. Yağ numunesi almak makineyi durdurmayı gerektirmez, numune şişesi ucuzdur, sonuç da pompadan silindire kadar bütün devre hakkında bilgi verir. Tek bir ölçümle bu kadar geniş bir alanı tarayan başka yöntem yoktur.

Kestirimci bakım yöntemleri: hidrolikte 6 izleme yöntemi

Wikipedia maddesi bu alanda kullanılan teknolojileri kızılötesi ölçüm, akustik ve ultrasonik dinleme, titreşim analizi, ses seviyesi ölçümü ve yağ analizi olarak sayar. Hidrolik makinede bunlara iki özel ölçüm eklenir: filtre fark basıncı ve pompanın kasa drenaj debisi. Aşağıda altı yöntemi, sahada en kolay başlanandan en çok uzmanlık isteyene doğru sıraladık.

1. Hidrolik yağ analizi: partikül, su, viskozite, aşınma metali

Hidrolik yağ analizi, yağdan alınan numunenin laboratuvarda ya da taşınabilir cihazla incelenmesidir. Wikipedia maddesi yağ analizini iki gruba ayırır: kullanılmış yağın kendi durumunu inceleyen analiz ve yağdaki aşınma partiküllerinin türünü, boyutunu, yoğunluğunu inceleyen analiz. Birincisi "yağ hâlâ işini görüyor mu?", ikincisi "makinenin hangi parçası aşınıyor?" sorusunu cevaplar.

Hidrolik yağda en çok izlenen değerler şunlardır:

• Partikül sayımı (ISO 4406 kodu): Yağın temizliğini 18/16/13 gibi üç sayılık bir kodla verir. Kodun yükselmesi, kirliliğin arttığını ya da filtrenin işini yapmadığını gösterir.
• Su içeriği: Su, yağın yağlama filmini zayıflatır ve korozyonu hızlandırır. Bulanık yağ çoğu zaman suyun ilk görsel işaretidir.
• Viskozite: Yağın kıvamı. Isı ve oksidasyonla değişir, yanlış yağ eklendiğinde de kayar.
• Aşınma metali ve katkı elementleri: Demir, bakır, alüminyum gibi elementlerin artışı hangi parçanın aşındığına dair ipucu verir.

Viskozitede alarm sınırını nereye koyacağınız önemlidir. Noria'nın viskozite alarmları üzerine yazısı, ISO VG sınıfının bir orta değer olduğunu ve gerçek viskozitenin bu değerden ±%10 sapıp yine aynı sınıfta kalabileceğini hatırlatır. Örneğin ISO VG 32 sınıfının kabul aralığı 40 °C'de 28,8 ile 35,2 cSt arasıdır. Yazıya göre en yaygın alarm, yeni yağın kendi ölçülmüş viskozitesinden %5 sapmadır; katalogdaki nominal değer referans alınırsa ya yanlış alarm çalar ya da gerçek değişim gözden kaçar.

Yağ analizinin bir zayıf noktası var: sabır ister. Wikipedia maddesi, bir tesisin yağ analizi programının olgunlaşmasının yıllar alabileceğini ama bu seviyeye ulaşınca diğer yöntemlerden daha öngörücü olabileceğini not eder. İlk numune tek başına çok az şey söyler. Altıncı numune ise hikâyeyi anlatır.

2. Filtre fark basıncı: tıkanmayı sayaçtan önce görmek

Filtre elemanı kirlendikçe giriş ve çıkışı arasındaki basınç farkı artar. Pek çok hidrolik filtre gövdesinde bu farkı gösteren bir kirlilik göstergesi bulunur: görsel, elektrikli ya da her ikisi. Periyodik bakımda filtre saat dolunca değişir. Kestirimci bakımda ise göstergenin ne zaman uyarı verdiği kaydedilir.

Bu kayıt iki şey söyler: fark basıncı beklenenden hızlı yükseliyorsa sisteme dışarıdan kir giriyordur ya da içeride bir parça aşınıyordur. Filtre aylarca hiç yükselmiyorsa ya sistem gerçekten temizdir ya da baypas valfi açık kalmış ve yağ filtreden geçmiyordur. İkinci ihtimal, sahada sandığınızdan sık karşımıza çıkar. Göstergenin hangi fark basıncında uyardığı filtre üreticisine ve elemanın tipine göre değişir; değeri filtre gövdesinin kataloğundan okuyun.

3. Basınç ölçümü: sistem neyi tutuyor, neyi kaçırıyor?

Basınç, hidrolik sistemin nabzıdır. Pompa çıkışında, valf bloğunda ve aktüatör hattında test noktalarından alınan basınç değerleri, makine yeniyken kaydedilen değerlerle karşılaştırılır. Aynı yük altında basınç düşüyorsa iç kaçak artıyor, emniyet valfi ayarı kayıyor ya da pompa debisini kaybediyor olabilir.

Basıncı tek başına okumak yanıltıcıdır. Bir silindirin yavaşlaması basınç düşüşünden de, debi kaybından da gelebilir. Bu yüzden biz sahada basıncı her zaman debi ve sıcaklıkla birlikte ölçüyoruz; arızanın pompada mı, valfte mi, silindirde mi olduğunu ancak bu üçünü birlikte okuyarak ayırabiliyoruz.

4. Sıcaklık izleme ve termografi

Hidrolik sistemde ısı, kaybolan enerjinin izidir. İç kaçak, daralmış hat, sürekli açık kalan emniyet valfi ya da yetersiz soğutma kendini önce sıcaklık artışıyla gösterir. Tank sıcaklığını vardiya başında ve sonunda kaydetmek, en ucuz kestirimci bakım ölçümüdür.

Sıcaklığın neden bu kadar önemli olduğunu Noria'nın Arrhenius kuralı üzerine yazısı açıklar. Yazıya göre sıcaklıktaki her 10 °C artış yağın oksidasyon hızını ikiye katlar ve ömrünü yarıya indirir. Yani "biraz sıcak çalışıyor" diye geçiştirilen makine, yağını fark edilmeden çok daha hızlı tüketir.

Termal kamera bu ölçümü bir adım öteye taşır. Wikipedia maddesi kızılötesi izlemenin yüksek ve düşük devirli ekipmanda en geniş uygulama alanına sahip yöntem olduğunu belirtir. Hidrolik devrede sıcak bir valf gövdesi, ısınan bir dönüş hattı ya da pompa gövdesinde lokal sıcak nokta, iç kaçağın yerini çoğu zaman sökmeden gösterir.

5. Titreşim ve ses analizi

Wikipedia maddesine göre titreşim analizi en verimli sonucu yüksek devirli döner ekipmanda verir ve programın kurulumu en pahalı bileşeni olabilir. Hidrolikte kestirimci bakım titreşim analizinin karşılığı elektrik motoru ile pompa grubudur: kaplin ayarsızlığı, rulman aşınması ve pompa içindeki düzensizlikler titreşim spektrumunda iz bırakır.

Ses de bilgi taşır. Pompa kavitasyonu ve hava emişi, operatörün tanıdığı o "çakıl öğütme" sesini çıkarır. Ultrasonik dinleme cihazları, insan kulağının duymadığı yüksek frekanslı sürtünme seslerini yakalar; Wikipedia maddesi bu tekniğin bazı bozulmaları titreşim ve yağ analizinden daha erken haber verebileceğini aktarır. Yine de cihazın kendisi değil, okuyan kişinin bilgisi sonuç getirir.

6. Kasa drenaj debisi: pompanın iç kaçağını ölçmek

Pistonlu pompa ve motorlarda gövde içinden sızan yağ ayrı bir drenaj hattıyla tanka döner. Parçalar aşındıkça bu iç kaçak artar ve işe yarayan debi azalır. Machinery Lubrication'da Brendan Casey'nin yazdığı hidrostatik şanzıman kaçağı makalesi, pompanın ya da motorun durumunun drenaj hattı debisini ölçüp teorik ya da tasarım debisinin yüzdesi olarak ifade ederek belirlenebileceğini anlatır.

Aynı makale önemli bir uyarı da yapar: kapalı devre hidrostatik sistemlerde drenaj debisini devreyi anlamadan yorumlamak yanlış sonuca ve gereksiz pompa değişimine götürebilir. Yazara göre şarj pompası debisi tipik olarak ana pompa debisinin %20'si kadardır ve iç kaçak bu sınıra yaklaştığında sistem kavitasyona sürüklenir. Bu yüzden drenaj debisinin kabul sınırını pompa üreticisinin dokümanından alın; tek bir okumaya değil, yükselen eğriye bakın.

Altı yöntem bir arada: neyi, nasıl yakalar?

Kestirimci bakım programı nasıl kurulur?

Program bir cihaz satın almakla başlamaz, bir liste yapmakla başlar. Hangi makine durursa üretim durur, hangisinin yedeği var, hangisi zaten yılda bir kez çalışıyor? Bu sorulara verilen cevap, programın kapsamını belirler. Hidrolik sistem bakım planını adım adım oluşturma yazımızdaki kontrol listesi bu çalışmanın iskeletini kurmak için iyi bir başlangıçtır.

Sahada uyguladığımız kurulum sırası şöyle, ilk dört adım hazırlıktır:

1. Makineleri duruş etkisine göre sıralayın ve ilk aşamada yalnız en kritik birkaçını programa alın.
2. Her makine için hangi yöntemin anlamlı olduğunu seçin; her makineye altı yöntemin altısı gerekmez.
3. Makine sağlıklıyken referans değerleri kaydedin: basınç, sıcaklık, yağ temizlik kodu, drenaj debisi.
4. Ölçüm aralığını ve numune noktasını sabitleyin, numuneyi her seferinde aynı yerden ve aynı çalışma koşulunda alın.

Sonraki adımlar programın asıl işini görür:

1. Her değer için iki kademeli sınır belirleyin: dikkat ve müdahale.
2. Sonuçları tek tabloda toplayın ve her ölçümü bir öncekiyle karşılaştırın.
3. Sınır aşıldığında ya da eğilim bozulduğunda önce nedeni arayın, sonra parçaya karar verin.
4. Yapılan müdahaleyi ve sonrasındaki ilk ölçümü kaydederek döngüyü kapatın.

Bu sıralamada en çok atlanan adım üçüncüsüdür. Referans değeri olmayan bir makinede "basınç 180 bar çıktı" bilgisi hiçbir şey ifade etmez; 180 bar bu makine için normal mi, düşük mü, bilemezsiniz. Yeni devreye alınan ya da revizyondan yeni çıkan makine, referans almak için en doğru zamandır.

Ölçüm aralığı nasıl belirlenir?

Ölçüm aralığı, bozulmanın hızına göre seçilir. Arızanın ilk işaretinden duruşa kadar geçen süre içinde en az iki ölçüm almanız gerekir; aksi halde trend görmeden doğrudan arızayla karşılaşırsınız. Ağır çalışan, tozlu ortamdaki bir iş makinesi ile temiz bir fabrikadaki pres aynı aralıkla izlenmez.

Somut aralık için makine üreticisinin bakım kitabı başlangıç noktasıdır. Yağ analizi laboratuvarları da numune sıklığı için ekipman tipine göre öneri verir. İlk birkaç ölçümden sonra eğilim sakinse aralığı açabilir, değerler hareketliyse sıklaştırabilirsiniz.

Trend okumak: tek ölçüm neden yetmez?

Durum izlemede karar veren şey tek bir sayı değil, sayıların çizdiği eğridir. Temizlik kodu sınırın altında ama her numunede bir kademe yükseliyorsa, sınırı aşmasını beklemek gerekmez. Tersine, bir kez yüksek çıkıp sonra normale dönen değer çoğu zaman yanlış numune alımından gelir.

Trendi okurken üç şeye bakıyoruz. Değişimin yönü, değişimin hızı ve aynı anda başka bir değerin de değişip değişmediği. Yağ sıcaklığı yükselirken drenaj debisi de artıyorsa pompa iç aşınmasından şüphelenmek için güçlü bir neden vardır. Sıcaklık yükselip diğer her şey sabit kalıyorsa önce soğutucuya ve fana bakmak gerekir.

Kayıt tutmanın en basit yolu bir tablodur. Makine adı, tarih, çalışma saati, ölçüm noktası, değer ve not. Bilgisayarlı bakım yönetim sistemi kullanıyorsanız ölçümleri doğrudan ilgili makinenin iş emrine bağlayın; Wikipedia maddesi de kestirimci bakım verisinin bakım yönetim sistemine aktarılmadıkça sınırlı değer taşıdığını vurgular.

Hangi makinede kestirimci bakım, hangisinde periyodik bakım?

Her makineye aynı programı uygulamak, kestirimci bakımın kendi mantığına aykırıdır. Karar üç soruyla verilir: makine durduğunda ne kaybediliyor, arıza önceden belirti veriyor mu, ölçüm maliyeti olası kaybın yanında ne kadar?

Kestirimci bakım şu makinelerde kendini en hızlı öder:

• Yedeği olmayan ve durduğunda bir hattı ya da şantiyeyi durduran makineler: pres hatları, fore kazık makineleri, çöp toplama araçları.
• Büyük ve pahalı pompa ile hidromotor taşıyan sistemler; burada drenaj debisi ve yağ analizi, revizyon kararını zamanında vermenizi sağlar.
• Yük tutan ve insan taşıyan ekipmanlar: platformlar ve vinçler. Burada kestirimci ölçüm, yasal periyodik kontrolün yerine geçmez, onu tamamlar.

Basit ve ucuz, yedeği rafta duran ya da yılda birkaç gün çalışan makinelerde periyodik bakım çoğu zaman yeterlidir. PNNL rehberi de önleyici bakımın sağladığı tasarrufu hatırlatır; periyodik bakım kötü bir strateji değildir, yalnızca makinenin gerçek durumuna kördür. İkisini birlikte kullanan işletme en dengeli sonucu alır.

Sahada sık gördüğümüz kestirimci bakım hataları

İşin teorisi basit, uygulaması ayrıntıda bozulur. Mobil servis ekibimizin sahada en sık karşılaştığı hatalar şunlar:

• Numuneyi tankın dibinden ya da boşaltma tapasından almak. Dipte çökmüş tortu, sistemde dolaşan yağı temsil etmez; sonuç gereksiz alarm üretir.
• Referans değeri olmadan ölçmeye başlamak. İlk ölçüm referans sayılır, oysa makine o gün zaten bozulmaya başlamış olabilir.
• Sınır aşılınca nedeni aramadan parça değiştirmek. Kirli yağı değiştirip kirin girdiği havalandırma filtresini yerinde bırakmak, aynı sonucu birkaç ay sonraya ertelemektir.
• Ölçümü kaydedip kimsenin bakmaması. Klasörde bekleyen ölçüm sonucu, ölçülmemiş değerle aynı işe yarar.

Bir de şunu ekleyelim: kaçak yapan bağlantının altına konan yağ tavası, sahada gördüğümüz en pahalı "izleme cihazıdır". Tava doldukça boşaltılır, kaçağın nedeni yerinde kalır.

Babacan Hidrolik'te kestirimci bakım: ölçüm, rapor, karar

Babacan Hidrolik olarak bakım işine ölçümle başlıyoruz. Mobil servis ekibimiz servis aracındaki test ve ölçüm cihazlarıyla basınç, debi ve sıcaklık değerlerini sahada alıyor. Ankara ve çevresinde aynı gün yerinde müdahale edebildiğimiz için makineyi atölyeye taşımadan referans ölçümü ve kontrol ölçümlerini makinenin kendi çalışma koşulunda yapabiliyoruz.

Kirlilik tarafında, partikül ve nem sorunu yaşayan sistemler için hidrolik yağ filtrasyon sistemleri hizmetimizde filtre seçimini gözden geçiriyor, gerekirse mevcut üniteye sonradan filtrasyon ekliyoruz. Yağ ve filtre değişimi, kaçak kontrolü, basınç ve sıcaklık ölçümü ile bakım takvimini kapsayan hidrolik bakım hizmetimiz de ölçüm sonuçlarına göre şekilleniyor. Ayda ortalama 700 araç bakımı yapan bir ekip olarak gördüğümüz şey değişmiyor: ölçülen makine daha az sürpriz yapar.

Ölçüm sonucu bir arızaya işaret ettiğinde ilkemiz aynı: önce kök neden, sonra parça. Pompayı ya da silindiri onarıp kirliliğin kaynağını sistemde bırakmıyoruz. Yapılan işi ve ölçüm bulgularını yazılı olarak teslim ediyoruz; bir sonraki ölçüm de bu kaydın üzerine kuruluyor.

Makinelerinize kestirimci bakım programı kurmak ya da ilk referans ölçümlerini almak istiyorsanız iletişim sayfamızdan makinenizin durumunu bize anlatın; Ankara ve çevresinde aynı gün yerinde müdahale ediyor, arızayı ölçümle teşhis ediyoruz.

Bu içerik Babacan Hidrolik ekibi tarafından hazırlanmıştır. Babacan Hidrolik, 2015'ten bu yana Ankara Ostim'de hidrolik servis, bakım ve imalat hizmeti veriyor. Bakım planı görüşmelerinde bize en sık sorulan soru "hangi makineden başlayalım?" oluyor ve cevabı çoğu zaman durduğunda en çok telefon çaldıran makinedir. Katalog değerleri üreticiye ve modele göre değişir; uygulamada makinenizin güncel üretici dokümanını esas alın.

Kestirimci Bakım Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

İlgili Hizmetlerimiz

Hidrolik Bakım Hidrolik Servis Hidrolik Arıza Tespit